Bilgi ve Kaynaklar
Prion Hastalıklarında Tanı
Bu sayfa bilimsel kaynaklara dayanılarak hazırlanmıştır. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.
Prion hastalıklarının tanısı çoğu zaman zor ve yorucu bir süreçtir. Belirtiler başka pek çok hastalığa benzeyebilir. Bu yüzden hekimler bir yandan prion hastalığını gösteren bulguları ararken, bir yandan da tedavi edilebilir başka nedenleri dışlamaya çalışır. Bu sayfa, bu süreçte karşılaşabileceğiniz tetkikleri sade bir dille anlatıyor.
Tanı süreci nasıl ilerler?
Tanı tek bir testle değil, birkaç bilginin bir araya getirilmesiyle konur [1,3]:
- Klinik değerlendirme: Hekim, belirtilerin ne zaman başladığını ve ne kadar hızlı ilerlediğini sorar, nörolojik muayene yapar. Hızla ilerleyen unutkanlık ve düşünme bozukluğu (demans), istemsiz kas seğirmeleri (miyoklonus), denge ve yürüme bozukluğu (ataksi) ve görme sorunları dikkat çeken belirtilerdir [1,3].
- Görüntüleme ve laboratuvar testleri: MR, beyin omurilik sıvısı testleri ve EEG.
- Başka nedenlerin dışlanması: Bağışıklık sistemine bağlı beyin iltihabı (otoimmün ensefalit), enfeksiyonlar, nöbet durumları, beyin damar hastalıkları, hızlı ilerleyen Alzheimer gibi diğer nörodejeneratif hastalıklar ve vitamin ya da hormon eksiklikleri gibi tedavi edilebilir durumlar için ek kan ve sıvı testleri yapılır [1].
Uluslararası tanı ölçütlerinde belirtiler ve test sonuçları birlikte değerlendirilir ve üç düzeyde sınıflandırma yapılır [2,3]:
- Olası (possible) CJD: Belirtiler uyumludur, ancak destekleyici test bulguları yetersizdir. Bu tanı yalnızca kapsamlı incelemelerde başka bir açıklama bulunamadığında konur [1].
- Muhtemel (probable) CJD: Belirtiler ve test sonuçları (MR, EEG, BOS testleri) birlikte hastalığı güçlü biçimde destekler. Güncel ölçütlerde, BOS’ta RT-QuIC testi pozitifse daha az belirti olsa bile muhtemel CJD tanısı konabilir [1,3].
- Kesin (definite) CJD: Ancak beyin dokusunun incelenmesiyle konur. Bu genellikle ölümden sonra, ailenin onayıyla yapılan otopsiyle mümkündür [1,3].
Manyetik rezonans (MR) ve DWI
MR, beynin ayrıntılı görüntüsünü çeken, radyasyon içermeyen bir yöntemdir. Prion hastalıklarında özellikle DWI (difüzyon ağırlıklı görüntüleme) adlı bir çekim türü önemlidir. Bu çekimde beynin dış kabuğu olan korteksin bazı bölgelerinde ya da derindeki bazı yapılarda (kaudat çekirdek, putamen, bazen talamus) tipik parlak alanlar görülebilir [1].
DWI, sporadik CJD’de en değerli tetkiklerden biridir ve bulguları hastalığın erken döneminde de gösterebilir. Bulgular her hastada aynı değildir ve hastalığın alt tipine göre değişebilir. Yorumlanması deneyim gerektirir. Bu nedenle görüntülerin prion hastalıkları konusunda deneyimli bir nöroradyolog tarafından değerlendirilmesi önemlidir [1].
Beyin omurilik sıvısı (BOS) testleri
Beyin omurilik sıvısı, beyni ve omuriliği çevreleyen berrak sıvıdır. Bu sıvıdan örnek almak için belden ince bir iğneyle girilir. Bu işleme lomber ponksiyon (belden sıvı alma) denir ve genellikle yerel uyuşturmayla yapılır.
RT-QuIC testi
RT-QuIC, BOS’ta yanlış katlanmış prion proteinini doğrudan arayan bir testtir. Bugün sporadik CJD tanısında en güvenilir testlerden biri kabul edilir. Pozitif sonuç prion hastalığını büyük olasılıkla gösterir [1]. Negatif sonuç hastalığı her zaman tamamen dışlamaz. Test bazı nadir alt tiplerde ve genetik formlarda (örneğin fatal familyal insomnia) daha az duyarlı olabilir. Hekim yüksek şüphe varsa testi tekrarlamak isteyebilir ve sonucu her zaman diğer bulgularla birlikte değerlendirir [1,3].
14-3-3 proteini ve total tau
14-3-3 ve total tau, sinir hücreleri hasar gördüğünde beyin omurilik sıvısında artan proteinlerdir. İkisi de tanıyı destekler, ancak prion hastalığına özgü değildir ve tek başına tanı koydurmaz. Sonuçlar diğer testler ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilir [1].
- 14-3-3: Tanı ölçütlerinde yer alan bir testtir. Prion hastalığı dışında inme, beyin iltihabı gibi ani sinir hücresi hasarı yapan durumlarda da yükselebilir.
- Total tau: Tanıyı destekleyen bir belirteçtir. Alzheimer gibi başka beyin hastalıklarında da yüksek çıkabilir.
EEG (elektroensefalografi)
EEG, saçlı deriye yerleştirilen küçük elektrotlarla beynin elektriksel etkinliğini kaydeden ağrısız bir testtir. Sporadik CJD’de, özellikle hastalığın ilerleyen döneminde, “periyodik keskin dalga kompleksleri” adı verilen tipik bir örüntü görülebilir. Bu örüntü her hastada görülmez ve erken dönemde çıkmayabilir. Bu yüzden EEG’nin tekrarlanması istenebilir. Nöbet durumları da benzer bir görünüm verebileceğinden, EEG aynı zamanda nöbet olup olmadığını anlamak için kullanılır [1].
Genetik test (PRNP geni)
Prion hastalıklarının küçük bir bölümü kalıtsaldır. Bu formlar prion proteinini kodlayan PRNP genindeki bir değişiklikten kaynaklanır. Bu değişiklik, kan örneğinden yapılan bir genetik testle araştırılabilir.
Uzman önerilerine göre PRNP analizi, prion hastalığından şüphelenilen hastalarda genellikle düşünülür. Aile öyküsü olmasa bile hastalığa yol açan bir mutasyon bulunabilir [1]. Hastanın kendi tanısı için yapılan bu test, sağlıklı aile üyelerinin kendileri için yaptıracağı testten farklıdır.
Sonucun yalnızca hastayı değil, kan bağı olan aile üyelerini de ilgilendirebileceğini bilmek önemlidir. Bu nedenle testin, sonuçların ne anlama geldiğini açıklayan bir genetik danışmanlık eşliğinde yapılması önerilir. Sağlıklı aile üyelerinin kendileri için test yaptırıp yaptırmamaları tamamen kişisel bir karardır ve kimse bu konuda zorlanmamalıdır.
Test raporunda “kodon 129” adlı bir bölgeden de söz edilebilir. Bu, toplumda yaygın görülen doğal bir farklılıktır. Tek başına hastalık anlamına gelmez, ancak hekimlerin hastalığın seyrini ve diğer test sonuçlarını anlamasına yardımcı olur [1].
Kesin tanı ve otopsi
Kesin tanı için beyin dokusunun mikroskop altında ve özel yöntemlerle incelenmesi gerekir. Yaşam sırasında beyin biyopsisi, riskleri nedeniyle çok nadiren yapılır. Genellikle yalnızca tanı belirsizse ve tedavi edilebilir bir hastalıktan güçlü biçimde şüpheleniliyorsa düşünülür [1]. Ölümden sonra yapılan otopsi hastalığın türünü kesinleştirir. Bu bilgi özellikle aile üyeleri ve bilimsel araştırmalar için değerlidir. Otopsi kararı aileye aittir. Bu konuyu uygun bir zamanda hekiminizle konuşabilirsiniz.
Tanı sürecinde hasta yakınları için birkaç öneri
- Her tetkikten sonra sonucun ne zaman çıkacağını ve kimin size bildireceğini sorun.
- Raporların birer kopyasını saklayın. e-Nabız üzerinden de erişebilirsiniz.
- Belirsizlik dönemi çok zor olabilir. Bu sırada da destek almak için Tanı yeni konduysa: ilk günler sayfamıza göz atabilir ya da bize ulaşabilirsiniz.
Not: Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Test sonuçlarının yorumu için yakınınızı izleyen hekime danışın.
Kaynaklar
- Hermann P, Appleby B, Brandel JP, Caughey B, Collins S, Geschwind MD, et al. Biomarkers and diagnostic guidelines for sporadic Creutzfeldt-Jakob disease. Lancet Neurol. 2021;20(3):235-46. doi:10.1016/S1474-4422(20)30477-4
- Zerr I, Kallenberg K, Summers DM, Romero C, Taratuto A, Heinemann U, et al. Updated clinical diagnostic criteria for sporadic Creutzfeldt-Jakob disease. Brain. 2009;132(10):2659-68. doi:10.1093/brain/awp191
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical overview of Creutzfeldt-Jakob disease. [erişim tarihi: 31 Ekim 2026]
- National CJD Research & Surveillance Unit, University of Edinburgh.